Бидний өвөг дээдэс ямар түүхийг туулж, ямар соёл иргэншлийг бүтээж ирснийг өнөөдөр бидэнд өгүүлж буй нэгэн чухал эх сурвалж нь археологийн дурсгал, олдворууд билээ. Хөрсөн дор хадгалагдан үлдсэн эд өлгийн зүйл, булш оршуулга, хот суурины үлдэгдэл бүр өнгөрсөн үеийн хүмүүсийн амьдрал, зан заншил, үйлдвэрлэл, бусад улс оронтой харилцаж ирсэн түүхийн талаар шинэ баримтыг бидэнд өгдөг. Иймд энэ удаагийн Solution Journal буландаа бид МУИС-ийн Археологи, антропологи, хүн ам зүйн тэнхимийн эрхлэгч, доктор, дэд профессор Ч.Амартүвшинг урин Монголын археологийн судалгааны хөгжил, нүүдэлчдийн соёл иргэншлийн онцлог, археологийн олдвороор дамжуулан бидний түүхийг хэрхэн шинээр танин мэдэж болох талаар ярилцлаа.
Бидний ярилцлага археологийн судалгааны үндсэн чиг үүрэг, Монгол нутаг дахь түүхийн олдворуудыг хамгаалах суурь ойлголтыг тодорхойлохоос эхэлсэн юм. Археологийн салбарыг зөвхөн хуучны эд өлгийн зүйл эрж олох явцуу хүрээнд хүлээн авах тал нийгэмд ажиглагддаг хэдий ч энэ нь үндэсний түүхэн санах ой, угсаатны бүрэлдэхүүн, тусгаар тогтнолын дархлааг тодорхойлогч суурь шинжлэх ухаан болохыг энэ удаагийн дугаарт онцоллоо.
Нүүдэлчдийн нууцыг тайлж эхэлсэн нь
“Монгол Улсад археологийн судалгаа, шинжилгээний ажлын суурь анхлан гаднын улс орнуудын шинжилгээний ангиуд, эрдэмтдийн сонирхлоор тавигдаж байсан түүхтэй. XIX зууны эхэн үеэс эхлэн Орос, Европ, цаашлаад Японы судлаачид Төв Ази, Зүүн хойд Ази, тэр дундаа Монголын тэгш өндөрлөг, Хангай, Хэнтийн уулс, Манжуурын бүс нутгаар хээрийн шинжилгээний ангиуд гаргаж, нутгийн байршил, нүүдэлчдийн соёл, ёс заншил, түүхийн ул мөрийг тэмдэглэж эхэлсэн байдаг. Энэ нь тухайн үедээ геополитикийн бодлого, судлан шинжлэх зорилготой байсан хэдий ч Монгол нутгийн арвин баялаг түүхэн дурсгал, археологийн соёл дэлхий нийтийн анхаарлыг татах эхлэл болсон юм.
Харин 1920-иод оноос Монгол оронд улс төрийн шинэ нөхцөл байдал үүсэж, үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн өрнөж, өөрийн гэсэн эдийн засаг, засаглалтай болохын хэрээр шинжлэх ухааныг, тэр дундаа байгалийн баялаг болон газар зүйн орчныг судлах хэрэгцээ шаардлага урган гарсан. Энэ үед газар зүй, геологийн мэргэжилтнүүд, уул уурхайн чиглэлийн судлаачид байгалийн баялгийг судалж, газар зүйн орчныг шинжлэх явцдаа археологийн мэдээллүүдийг цуглуулж, хээрийн шинжилгээний анхны тайлангуудыг тэмдэглэн үлдээж байсан түүхтэй. Тухайлбал, геологи, уул уурхайн мэргэжилтнүүдийн оролцоотойгоор тухайн үед анхны малтан судлах ажлууд хийгдэж, 1920-иод онд Ноён уулын Хүннүгийн язгууртны булшийг малтан судалснаар Монгол нутаг дахь нүүдэлчдийн эзэнт гүрний түүх дэлхий дахинаа дурсагдаж, археологийн шинжлэх ухаан манай оронд эрчимтэй хөгжих зам тавигдсан юм.
Гадаадын судлаачдын эхлүүлсэн тэрхүү анхдагч суурь судалгаанууд хожмоо үндэсний шинжлэх ухааны бие даасан салбар хөгжих үүд хаалгыг нээж өгсөн юм. Тэгвэл эдгээр анхны алхмууд хожим үндэсний боловсон хүчнээ бэлтгэж, үеийн үед залгамж халаагаа хэрхэн бэхжүүлж ирсэн түүхэн замналаар бидний ярилцлага үргэлжиллээ.
“Дэлхийн археологийн хүрээнд Монголыг "баянбүрд" хэмээн нэрлэж байсан”
“Энэхүү судалгааны явцад үндэсний анхны мэргэжилтнүүд төрөн гарч, 1942 онд МУИС байгуулагдаж түүхийн анги нээгдсэнээр эртний түүх, археологийн судалгаа илүү албан ёсны, академик түвшинд хөгжих суурь тавигдсан байдаг. 1940-1970-аад онуудад ахмад эрдэмтдийн маань оруулсан үнэтэй хувь нэмэр, Зөвлөлт Холбоот Улс болон социалист бусад орнуудын шинжлэх ухааны арга зүйтэй хослуулан хөгжүүлсэн арга зүй сургалт нь Монголын археологийг дэлхийн жишигт хүрэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Тухайлбал, академич Х.Пэрлээ тэргүүтэй манай ахмад эрдэмтэд монголчуудын эртний тамга тэмдэг, булш оршуулгын зан үйлийг өнөөдрийн уламжлалт угсаатны зүйтэй хэрхэн холбож судлах вэ гэдэг арга зүйг шинээр бий болгож, соёлын энэ нийтлэг шинжүүдийг өргөн хүрээтэй судалсан нь бидний бахархах ёстой том өв юм. Манай ахмад археологичид баруун болон зүүн хойд Европын соёлын онол арга зүйг Монголын уламжлалт угсаатны зүй, эртний түүхтэй холбон тайлбарлах шинэ арга барилыг амжилттай бий болгосон нь бидний бахархах ёстой том өв юм.
1990-ээд онд ардчилсан нийгэм шилжсэнээр Монголын археологийн хувьд жинхэнэ утгаараа дэлхийд нээлттэй болж, олон улсын хамтарсан төслүүд өргөнөөр хэрэгжиж эхэлсэн. Тухайн үед дэлхийн археологийн хүрээнд Монголыг "баянбүрд" хэмээн нэрлэж байсан нь бидний судалгааны цар хүрээ, нээлтүүд ямар өндөр түвшинд байсныг гэрчилнэ. Өнөөдөр бид олон улсын судлаачидтай мөр зэрэгцэн судалгаагаа хамтран хийж, олон улсын томоохон төслүүдийг бие даан удирдаж буй хэмжээнд хүрсэн байна. МУИС, ШУА-ийн Археологийн хүрээлэн, Үндэсний музей, Чингис хаан музей зэрэг байгууллагуудад гадаадын нэр хүндтэй их сургуулиудад доктор хамгаалсан залуу судлаачид боловсон хүчин болж нэмэгдэж байгаа нь манай салбарын ирээдүй гэрэл гэгээтэй байгаагийн тод илрэл юм.”
“Нүүдлийн соёл иргэншлийн гайхамшиг нь хөдөлгөөнт чанарт оршиж байв”
Тэгвэл эдгээр археологийн олдвор, түүхийн ул мөр цаанаа ямар амьдралын хэв маяг, ямар гайхамшигт соёл иргэншлийг илтгэж байна вэ? Чулуун зэвсэг, хүрэл зэвсгийн үеэс эхлээд л энэ өргөн уудам нутагт аж төрж ирсэн хүмүүсийн амьдралын философи, байгальтайгаа харилцах харилцаа өөрөө өнөөх бидний ярьдаг нүүдлийн соёл иргэншлийн үндэс суурь болж байжээ.
“Эрс тэс уур амьсгалтай, уудам нутаг дэвсгэрт аж төрж ирсэн бидний өвөг дээдсийн хувьд газар тариалан эрхлэх ямар ч боломжгүй, эсвэл эрхэлсэн ч эрсдэл нь дэндүү өндөр байсан нь олон зуун жилийн байгаль цаг уурын хатуу шалгарал юм. Тийм учраас тэд байгаль дэлхийтэйгээ нягт уялдаж, байгалийнхаа хэмнэл, зүй тогтолд бүрэн дасан зохицох хамгийн оновчтой бөгөөд тэсвэртэй аж ахуй болох нүүдлийн мал аж ахуйг хөгжүүлж иржээ. Энэхүү амьдралын өвөрмөц хэв маягаас улбаалан нүүдэлчдийн ертөнцийг үзэх үзэл, философи, шүтлэг бишрэл, ёс заншил салшгүйгээр урган гарсан түүхтэй.
Тухайлбал, хөдөлгөөнт нийгэмд амьдарч буй бидний өвөг дээдсийн хувьд цаг үргэлж оршиж байдаг хөх тэнгэрээ дээдэлж, хатуу ширүүн өвөл болон урин дулаан цагийг хослуулан мэдэрдэг байсан нь “Тэнгэр шүтлэг”, бөөгийн ёс заншлаар тод илэрдэг. Байгаль дэлхийгээ дээдэлж, хур бороо тэгш байхыг хүсэн ерөөж, ган гачиг эсвэл зудын хүнд үед өөр аятай таатай газар нутаг руу нүүн шилжиж, байгальд ээлтэй болоход буцаж ирдэг энэхүү нүүдлийн ухаалаг зарчим нь Евроазийн тал нутаг даяар бүрэн тархсан байв. Бид нүүдэлчид гэхээрээ зөвхөн өнөөгийн Монгол орны газар нутгаар хязгаарлагдахгүй, Монголын тэгш өндөрлөг буюу Хангай, Хэнтийн уулс орчим, Манжуур, Умард Хятадын нутаг төдийгүй Байгаль нуур, Алтайн цаадах говь, Шинжаан Уйгар, Тува, Хакасын нутаг хүртэл өргөн уудам орон зайг хамарсан нэгдмэл өлгий нутагтай байсан юм. Энэхүү өргөн уудам нутаг дэвсгэрт мал аж ахуйгаа эрхлэхийн сацуу тухайн үеийн угсаатны бүлгүүд нь төмөрлөг боловсруулах бие даасан технологи, үйлдвэрлэх хүчирхэг чадварыг хөгжүүлж, бэлэн бүтээгдэхүүн хэрэглэгчид гэхээс илүүтэй бүс нутагтаа томоохон үйлдвэрлэл эрхлэгчид байсныг археологийн олдворууд баталдаг.”
Монгол нүүдэлчдийн түүх нь бэлчээр дагасан нүүдлийн амьдралаар хязгаарлагдахгүй бөгөөд энэхүү хөдөлгөөнт хэв маяг дотроо нийгмийн нарийн зохион байгуулалт, төр ёсны өвөрмөц тогтолцоог бүрдүүлж чадсанаараа хүн төрөлхтний соёл иргэншлийн түүхэнд онцгой байр суурь эзэлдэг аж.
“Нүүдлийн соёл иргэншлийн бас нэгэн гайхамшиг нь энгийн бөгөөд хөдөлгөөнт чанар дотроо нийгмийн болон төрт ёсны нарийн бүтцийг төгс бий болгож чадсанд оршдог. Алс хол малаа даган нүүж явдаг малчин айл өрхүүд тэрхүү нүүдлийн амьдралынхаа хажуугаар төрт ёсны зохион байгуулалт, хаан язгууртай хэрхэн нягт холбогдож, соёлын нэгдмэл байдлаа хадгалж байсныг археологийн язгууртны булш бунхны олдворууд тод харуулдаг. Мөн ан агнууртайгаа ямагт амьд харилцаатай байсан буга, хүлэг морь, чоно, баавгай зэргийг шүтэж дээдэлдэг байсан нь тухайн үеийн угсаатны бүлгүүдийн шүтлэг бишрэл, оршуулгын зан үйлээс тодорхой харагддаг бөгөөд дэлхийн соёл иргэншлийн түүхэнд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан буган хөшөө, Хүннүгийн язгууртны булшны алт мөнгөн чимэглэлүүд нь үүний тод илрэл юм.
Өнөөдөр бид дэлхий даяаршсан эрин үед интернэт болон орчин үеийн мэдээллийн хэрэгслүүдээр дамжуулан дэлхийн өнцөг булан бүрд хийгдэж буй судалгааны материалыг хялбархан хүлээн авч, олон улсын судлаачидтай үр дүнгээ хамтран хэлэлцэх бүрэн боломжтой болсон нь манай салбарын судалгааны ажилд асар том түлхэц болж байна. Тухайлбал, 1990-ээд оноос хойш гадаадын эрдэмтэдтэй мөр зэрэгцэн ажиллаж, олон улсын хамтарсан төслүүдийг амжилттай хэрэгжүүлсний үр дүнд Монголын археологи дэлхийн түвшинд үнэлэгдэхүйц хэмжээнд хүрч, залуу судлаачид дэлхийн нэр хүндтэй их сургуулиудад боловсрол эзэмшин, эх орондоо болон олон улсад бие даасан судалгааг амжилттай хийж байна.”
“Археологийн судалгааг орчин үеийн шинжлэх ухааны ололттой холбож хөгжүүлэх хэрэгтэй”
Орчин үеийн технологийн дэвшил, олон улсын хамтын ажиллагаа судалгааны ажилд асар том түлхэц болж байгаа хэдий ч энэ салбарын өмнө шийдвэрлэх ёстой бодит сорилт, анхаарах шаардлагатай олон асуудал бий. Энэ талаар ШУА-ийн Археологийн хүрээлэнгийн эрдэмтэн, доктор Ч.Амартүвшингээс тодруулахад дараах тулгамдсан асуудлуудыг онцолсон юм.
“Манай салбарын өмнө өнөөдөр шийдвэрлэх ёстой хэд хэдэн гол асуудал байна. Юуны өмнө төрийн бодлогын дэмжлэг болон санхүүжилтийн тогтолцоог илүү боловсронгуй болгох шаардлагатай байгаа юм. Шинжлэх ухаан, тэр дундаа эртний түүх, археологийн салбарт улсын төсвөөс олгогдох санхүүжилт хангалтгүй байдаг нь судалгааны цар хүрээг тэлэхэд хүндрэл учруулдаг. Тийм учраас бид ихэвчлэн гадаад орнуудын эрдэмтэдтэй хамтарсан төслүүд хэрэгжүүлэх, эсвэл судлаач бид өөрсдөө санаачилга гаргаж, арга замыг нь олж ажиллахаас өөр аргагүйд хүрч байна. Төрийн зүгээс үндэсний түүх, соёлын дархлааг бэхжүүлэх энэхүү стратегийн ач холбогдолтой салбарт тогтвортой хөрөнгө оруулалтын санхүүжилтийн механизмыг бүрдүүлэх нь цаг үеийн шаардлага юм.
Үүний сацуу археологийн судалгааг орчин үеийн байгалийн шинжлэх ухааны ололттой нягт холбож хөгжүүлэх тал дээр дотоодын лабораторийн хүчин чадлыг сайжруулах хэрэгцээ бий. Малтлагаар гарч ирж буй олон төрлийн нарийн шинжилгээний дээжүүдийг шинжлэхдээ зөвхөн энгийн нүдээр харахаас гадна радиокарбон (он цаг тогтоох), эртний ДНХ, антропологи, палеоботаник төдийгүй археометрийн төрөлжсөн бусад нарийн туршилт, шинжилгээний аргуудыг өргөнөөр ашиглах шаардлагатай болдог. Гэвч ийм төрлийн нарийн төвөгтэй шинжилгээг хийх дотоодын боломж хязгаарлагдмал байгаагаас шалтгаалж зарим тохиолдолд гадаад улс руу дээж явуулах шаардлага гардаг нь тодорхой хэмжээний цаг хугацаа, санхүүгийн зардал шаарддаг талтай. Иймд салбар дундын хамтын ажиллагааг өргөжүүлж, дэвшилтэт технологи бүхий шинжилгээний бааз суурийг дотооддоо бэхжүүлэх зайлшгүй шаардлагатай байна.
Түүнчлэн соёлын өвөө хамгаалах, ялангуяа түүх, соёлын дурсгалт зүйлсийг хууль бусаар хөндөж сүйтгэх явдалтай тэмцэх асуудал анхаарал татсан хэвээр байна. Монгол орны газар нутаг өргөн уудам, хүн ам сийрэг байдаг нь зарим талаараа хяналт тавихад хүндрэл учруулж, язгууртны булш оршуулга зэрэг үнэтэй дурсгалууд хууль бус үйлдлийн улмаас гэмтэх эрсдэлийг дагуулдаг. Энэ нь нийгэм эдийн засгийн байдал төдийгүй эртний эдлэлийн хар захын эрэлт хэрэгсэлтэй шууд холбоотой байдаг тул орон нутгийн иргэдийн оролцоог нэмэгдүүлэх, төрийн болон хууль хяналтын байгууллагын хяналтыг чангатгах, эрх зүйн зохицуулалтыг улам боловсронгуй болгох замаар соёлын өвөө хойч үедээ бүтнээр нь өвлүүлэн үлдээх нь бидний нэн тэргүүний зорих ёстой чиглэл.”
"Соёлын өвийг хамгаалах нь нийгмийг хамарсан цогц бодлого байх ёстой"
- Эдгээр тулгамдсан асуудлыг шийдвэрлэх гарц, шийдлийг судлаачийн байр сууриас хэрхэн харж байна вэ?
- Дээрх асуудлуудыг шийдвэрлэхийн тулд юуны өмнө төрийн бодлогын дэмжлэг болон санхүүжилтийн тогтолцоог шинэ шатанд гаргах зайлшгүй шаардлагатай байна. Улсын төсвөөс шинжлэх ухааны салбарт, ялангуяа эртний түүх, археологийн судалгаанд олгогдох санхүүжилт хангалтгүй байгаагаас шалтгаалж бие даасан томоохон судалгаа хийх цар хүрээ хумигддаг. Иймд гадаад орнуудын эрдэмтэд, академик хүрээлэнгүүдтэй хамтарсан төслүүдийг олон улсын түвшинд өргөжүүлж, туршлага солилцох нь чухал гарц. Үүний зэрэгцээ дотоодын эдийн засаг, уул уурхай, томоохон дэд бүтцийн бүтээн байгуулалтын төслүүдтэй уялдсан байдлаар соёлын өвийг аврах, хамгаалах санхүүжилтийн олон талт эх үүсвэрийг бий болгох нь салбарын хөгжлийн бодит суурь болно.
Судалгааны чанар, цар хүрээг өргөжүүлэх бас нэгэн чухал алхам бол археологийн шинжлэх ухааныг геологи, хими, биологи зэрэг байгалийн шинжлэх ухааны бусад салбаруудтай нягт холбож, салбар дундын судалгааны арга зүйг гүнзгийрүүлэх явдал. Дотооддоо орчин үеийн дэвшилтэт технологи бүхий шинжилгээний лабораториудыг хөгжүүлж чадвал малтлагаар илэрсэн нарийн төвөгтэй дээжүүдийг (радиокарбон, ДНХ, антропологийн судалгааны материал гэх мэт) гадаад улс руу явуулах шаардлагагүйгээр эх орондоо бүрэн шинжлэн судлах боломж бүрдэнэ. Энэ нь судалгааны үр дүнг түргэн шуурхай хүлээж авахаас гадна цаг хугацаа болон эдийн засгийн бодит хэмнэлтийг бий болгох ач холбогдолтой.
Түүнчлэн соёлын өвийг хууль бусаар хөндөж сүйтгэх, тонох явдалтай тэмцэх ажил нь ганцхан цагдаа хяналтын байгууллагын ажил биш. Иймд нийгмийг хамарсан цогц бодлого байх ёстой. Монгол орны газар нутаг өргөн уудам, хүн ам сийрэг байдаг нь зарим талаараа хяналт тавихад хүндрэл учруулдаг тул нэг талаас хууль эрх зүйн орчин, төрийн хяналт шалгалтыг чангатгаж, хатуу хариуцлагын тогтолцоог бүрдүүлэх шаардлагатай. Нөгөө талаас орон нутгийн иргэд болон олон нийтэд археологийн дурсгалын түүхэн үнэ цэнийг шинжлэх ухааны үндэслэлтэйгээр таниулан сурталчлах хэрэгтэй. Иргэдийн ухамсарт соёлын өвөө хайрлан хамгаалах сэдлийг суулгаж, соён гэгээрүүлэх ажлыг төрийн болон төрийн бус байгууллагуудтай хамтран тууштай өрнүүлснээр л бид түүхэн өвөө хойч үедээ бүтнээр нь өвлүүлэн үлдээх боломжтой.
- Бидэнтэй ярилцсан танд баярлалаа.
