Монголчуудын дүрслэх урлаг, зан үйлийн соёлд Цагаан өвгөн шиг эгэл атлаа эрхэмсэг, дотно атлаа нууцлаг дүр үгүй билээ. Түүнийг ажихуй дор цаг хугацааны хүрд, газар дэлхийн үр шим, хүний насны буян цөм нэгэн цэгт зангилагдах мэт санагддаг. Энэхүү дүр бол монгол хүний байгаль дэлхийгээ хайрлах гүн ухаан, урт удаан жаргалтай амьдрах гэсэн оршихуйн хүсэл мөрөөдлийн биелэл юм. "Урлагийн түүх" булангийн энэ удаагийн дугаараар бид монголчуудын гоо зүй, гүн ухааны нэгэн сод дүр болох Цагаан өвгөнийг онцолж байна.
Язгуур гарваль
Цагаан өвгөний түүхэн үндэс нь хөх толботуудын эртний бөө мөргөл буюу байгаль эхийг амьдчилж үзэх шүтлэгээс эхтэй. Угсаатны зүйч, доктор С.Бадамхатан нарын судалгаанд тэмдэглэснээр, Цагаан өвгөн нь буддын шашин дэлгэрэхээс өмнө монголчуудын дунд "газрын эзэн", "уул усны савдаг" хэмээн тахигддаг байсан эртний онгон шүтлэг билээ.
XVIII зууны үед Буддын шашин Монгол газар нутагшиж, өөрийн зан үйл, сургаал номоо дэлгэрүүлэхдээ ард түмний сэтгэлд хэдийн хоногшсон энэхүү "газрын эзэн"-ий дүрийг өөртөө уусган авсан байдаг. Энэ нь шашин соёлын нэгэн гайхамшигт нэгдэл болсон бөгөөд монгол нүүдэлчдийн ертөнцийг үзэх үзэл шашны гүн ухаантай хэрхэн уялдан зохицож болохын тод илрэл билээ.
Түүхэн сурвалж бичиг болон угсаатны зүйн судалгаанд тэмдэглэснээр, IV Богд Жавзандамба хутагтын үед Монгол Цам харайх ёслолд Цагаан өвгөний дүрийг албан ёсоор оруулсан түүхтэй. Ингэснээр тэрбээр зөвхөн домог ярианы баатар байхаа больж, бүжгийн хөдөлгөөн, баг, өмсгөл, бэлгэдэл бүхий урлагийн амьд дүр болон амилжээ. Домогт өгүүлснээр, Бурхан багшийг шавь нарын хамт залахад Цагаан өвгөн замд нь угтаж, өөрийгөө байгаль дэлхийг ивээгч, ан амьтныг хамгаалагч хэмээн танилцуулж, сайн үйлийн замд дагаар орсон гэдэг. Энэхүү үйл явдал нь Цагаан өвгөнийг ард олныг адислагч, амар амгаланг түгээгч энэрэнгүй дүрээр мөнхлөх үндэс болжээ.
Урлаг дахь дүрслэл: Өнгө, хэлбэр, бэлгэдлийн хэлхээ
Дүрслэх урлагийн бүтээл, зээгт наамал, баримал дээр Цагаан өвгөн цасан цагаан зүстэй, урт цагаан сахалтай, дөлгөөн амгалан төрхтэй залардаг. Эрдэмтэн Х.Нямбуугийн судалгаанд дурдсанаар, энэхүү цагаан өнгө нь монголчуудын хувьд эхлэл төгсгөлгүй ариун чанар, сүү мэт тунгалаг сэтгэл, тэгш дүүрэн байдлыг илэрхийлдэг. Түүний өмссөн цагаан дээл нь эгэл атлаа эрхэмсэг оршихуйг илтгэх бөгөөд энэ нь аливаа зүйлийн мөн чанар энгийн байдалд оршдогийг сануулна.
Түүний гарт буй луун толгойтой таяг нь амьдралын эрчим хүч, бороо хур, усны эх ундаргыг бэлгэддэг. "Цагаан өвгөний сан" хэмээх судар болон шашны зан үйлийн тайлбарт өгүүлснээр, таягийн луун толгой нь тэнгэрлэг хүчийг, таяг өөрөө газар дэлхийтэй харьцах гүүр болдог байна. Цам бүжгийн үеэр өвгөн таягаараа газар тогших нь унтаж буй байгалийг сэрээх, үр шимийг нь тэтгэх гүн утгатай үйлдэл юм. Түүний суугаа байдал нь тогтвортой, найдвартай байдлыг илтгэж, газар дэлхий хазайшгүй бат бөх гэдгийг урлагийн хэлээр өгүүлдэг.
Оюун санааны тайлал: Нас буян ба байгалийн шүтэлцээ
Цагаан өвгөний дүр нь монгол хүний урт наслах, удаан жаргах хүсэл мөрөөдлийн биелэл билээ. Түүнийг "Насны дээд" хэмээн өргөмжилдөг нь цаг хугацааны хэмжүүрийг гартаа атгаж буйн илрэл юм. Түүнчлэн тэрбээр ан амьтан, мал сүргийг ивээгч гэдгээрээ нүүдэлчин ахуйн амин чухал хэрэгцээг хангагч тэнгэр билээ.
Урлаг судлаачдын үзэж буйгаар, Цагаан өвгөн бол эв нэгдлийн зууч юм. Цам бүжгийн догшин ширүүн сахиуснуудын дунд тэр л ганцаараа ард олонтой хошигнож, чихэр жимс түгээж, амар амгаланг бэлэглэдэг. Энэ нь амьдралын хатуу хөтүү, догшин ширүүн бүхний дунд зөөлөн сэтгэл, инээд баясал хамгийн хүчтэй болохыг харуулсан гүн ухааны театрчилсан илэрхийлэл гэлтэй.
Иймд Цагаан өвгөн бол монголчуудын оюун санааны манаач, соёлын дархлаа юм. Байгаль эхтэйгээ зохицон амьдарч, бие биедээ сайн сайхныг ерөөх нүүдэлчин ухаан түүний цагаан дүр төрхөд цогцолжээ. Түүний таягийн тогшилт бүрд амьдрал сэргэж, цагаан сахлын нь намираанд цаг хугацаа уусан оддог мэт. Бидний өвөг дээдсээс өвлүүлсэн энэхүү эрхэм дүр өнөө цагт ч байгаль дэлхийгээ хайрлах, сэтгэлээ ариун байлгахын утга учрыг сануулсаар байна.
Сэтгэгдэл