Хотын саарал гудамж, бетонон барилгуудын дунд хүн бүр өөрийн оршин буйг батлах, дотоод дуу хоолойгоо хүргэх орон зайг эрэлхийлдэг. Урлагийн түүхэнд энэхүү эрх чөлөө, өөрийгөө тунхаглах байдлыг графити шиг амьд бөгөөд эгзэгтэй илэрхийлсэн төрөл ховор билээ. Тэгвэл "Урлагийн түүх" булангийн энэ удаагийн дугаараар бид гудамжны булангаас галерейн хоймор хүртэлх замыг туулж, хотын соёлд хувьсгал хийсэн графитийн хэлбэр дүрс, гүн утга болон түүнийг урлаг болгодог нарийн зааг ялгааг хамтдаа мэдэж авцгаая.
Хүн төрөлхтний мөрөө үлдээх гэсэн анхдагч эрмэлзэл
Итали хэлний "graffiato" буюу маажих, сийлэх гэсэн утгатай энэхүү нэр томьёо нь хүн төрөлхтний өөрийн оршин буй орон зайдаа мөрөө үлдээх анхдагч эрмэлзлийг илэрхийлдэг. Эртний Помпейн ханан дахь улс төрийн шүүмжлэл, агуйн хананд үлдээсэн гарын хээ зэрэг нь энэ соёлын эхлэл байсан бол орчин үеийн графити 1960-аад оны сүүлээр АНУ-ын Филадельфи, Нью-Йорк хотод нийгэм, эдийн засгийн хямралын дунд тэсрэлт хийн гарч иржээ.
Тухайн үед нийгмийн халамжаас гадуурхагдсан залуус өөрсдийн нэрийг (үүнийг tagging буюу шошго гэдэг) хаа сайгүй үлдээж эхэлсэн нь өөрийгөө нийгэмд сануулах хүчтэй зэвсэг байлаа. 1970-аад оны Нью-Йоркийн метроны систем энэ хөдөлгөөний төв болж, залуусын нэрс галт тэрэг даган хот даяар "аялах" болсноор графити нь зөвхөн нэрээ үлдээх төдий байснаа больж, үсгийн хэлбэр, өнгө будаг, зохиомжийн нарийн техник шаардсан бие даасан визуал урлаг болон төлөвшсөн түүхтэй.
Хавчлага шахалтын дунд цэцэглэсэн шинэ соёл
1980-аад оны эхээр графити соёл Нью-Йоркийн метроны хонгилоос хальж, дэлхийн томоохон хотууд руу эрчтэй түгэн дэлгэрч эхэлсэн юм. Гэвч энэхүү өсөлтийг хотын захиргаанаас "вандализм" буюу эвдэн сүйтгэх үйлдэл хэмээн үзэж, хатуу хяналт тогтоохыг оролдсон нь сонирхолтой зөрчлийг үүсгэсэн түүхтэй. Нью-Йорк хотын дарга Эд Коч метроны зургуудыг арилгахын тулд "Цэвэр галт тэрэг" хөдөлгөөнийг эхлүүлсэн нь графити зураачдыг илүү далд, илүү нарийн техник рүү хөтөлсөн байна.
Энэхүү хавчлага, шахалт нь графитиг устахын оронд илүү боловсронгуй болоход нөлөөлсөн юм. Тухайлбал, Жан-Мишель Баскиа, Кит Харинг зэрэг уран бүтээлчид гудамжны энэхүү хэв маягийг уран зургийн галерейд авчирснаар графити нь нийгмийн "гэмт хэрэг" гэх тодотголоос салж, дүрслэх урлагийн шинэ урсгал болон хүлээн зөвшөөрөгдөж эхлэв. Өнөөдөр бидний мэдэх Бэнкси (Banksy) зэрэг дэлхийн хэмжээний уран бүтээлчид энэхүү хувьслын үр дүнд гудамжны ханыг сая сая доллароор үнэлэгдэх үнэ цэнтэй талбар болгон хувиргаад байна.
Өөрийгөө тунхаглах болон бусдыг хүндэтгэхүй
Графитиг зөвхөн гадаад үзэмжээр нь дүгнэх нь өрөөсгөл юм. Энэхүү үзэгдлийг соёл болгож буй гол цөм нь түүний дотоод дүрэм журам, шатлал болон харилцааны хэлбэрт оршдог. Графити соёлд "Toy" буюу дөнгөж эхлэн суралцагчаас авхуулаад "King" буюу хүлээн зөвшөөрөгдсөн мастер хүртэлх хатуу шатлал бий. Бусдын олон жилийн хөдөлмөр, ур чадвар шингэсэн бүтээл дээр ямар ч утгагүйгээр дарж бичих (Crossing out) нь энэ соёлд хамгийн том доромжлолд тооцогддог. Өөрөөр хэлбэл, графити бол хэн нэгний өмч хөрөнгийг санаатайгаар сүйтгэхийн оронд бусад уран бүтээлчдээ хүндэтгэх, өөрийн техникээр өрсөлдөх соёлт харилцаа юм.
Урлаг ба вандализмын зааг ялгаа
Тэгвэл ханан дээрх бичиг, дүрслэл бүрийг урлаг гэж үзэх үү гэх асуултад хариулахын тулд тухайн бүтээлийн цаана буй санаа зорилго болон гүйцэтгэлийн ур чадварыг анзаарах шаардлагатай болдог. Гоо зүйн болон утга санааны ямар ч үнэ цэнгүйгээр, түүхэн дурсгал болон бусдын өмчийг зүгээр л бохирдуулах үйлдлийг "Вандализм" буюу эвдэн сүйтгэх хэрэг гэж үздэг. Энэ нь нийгэмд ямар нэгэн санаа өгдөггүй, зөвхөн орчны өнгө үзэмжийг гутааж, хохирол дагуулдгаараа урлагаас зааглагддаг.
Харин уран бүтээлч өнгөний зохицол, үсгийн хэлбэр болон зохиомжийн нарийн дүрмийг ашиглан нийгэмд асуулт тавьж, үзэгчдэд эргэцүүлэл төрүүлж байвал энэ нь жинхэнэ гудамжны урлаг болон үнэлэгдэх үндэслэл болдог. Олон улсын судлаачид үүнийг "Visual Literacy" буюу дүрслэлийн боловсрол гэж нэрлэх нь бий. Хэрэв тухайн туурвил хотын архитектуртайгаа зохицож, орчин тойрондоо шинэ өнгө төрх, шинэлэг санаа өгч чадаж байвал энэ нь хэн нэгний өмчийг сүйтгэсэн хэрэг биш, хотын амьд харилцааны нэгэн хэлбэр болж хувирдаг байна.
Амьд хотын баталгаа буюу ярьдаг хананууд
Графитийн жинхэнэ үнэ цэн урлагийг галерейн хүрээнээс гаргаж, хүн бүрд хүртээмжтэй "нээлттэй талбар" болгож чадсанд оршдог. Хотын хана гэдэг нь сурталчилгааны талбар байхын оронд иргэдийн үзэл бодол, нийгмийн шүүмжлэлийг илэрхийлэх амьд харилцаа болон хувирдаг нь тухайн хотыг өөрийн гэсэн зүрхний цохилттой амьд организм гэдгийг сануулдаг юм. Олон улсын хот төлөвлөлтийн чиг хандлагад графитиг "соёлын капитал" гэж үнэлэх болсон бөгөөд зөвшөөрөгдсөн чөлөөт талбай байх нь хууль бус вандализмыг бууруулаад зогсохгүй, тухайн бүс нутгийн эдийн засгийн үнэлэмжийг өсгөдөг болохыг социологичид тогтоожээ.
Иймд уран бүтээлчийн ур чадвар, нийгмийн хариуцлага болон гоо зүйн мэдрэмж нэгдэж чадсан цагт ханан дээрх бичээс бүр цаг хугацааны гэрч болон үлддэг байна. Хотын хана "ярьж" байгаа цагт тухайн хот амьд, иргэд нь өөрийгөө илэрхийлэх эрх чөлөөтэй байгаагийн баталгаа юм.
Сэтгэгдэл